foto
foto

Amateurfilmen in de tweede wereldoorlog

Later lezen

Je emailadres wordt eenmalig gebruikt om de link naar het verhaal te sturen. Je adres wordt niet opgeslagen.

foto

Smalfilmers

Het Veerwerk is het maandblad voor . In januari 1940 meldt de redactie dat de smalfilmwerkzaamheden gekenmerkt worden door matheid. Ze stimuleren te blijven filmen.
‘Het zijn buitengewoon belangrijke jaren, die wij als menschen hier beleven. Het is ook heel belangrijk om datgene wat wij beleven, zoo goed mogelijk in de film vast te leggen… Moge 1940 ons een rechtvaardigen vrede brengen!’
In mei 1940 wordt er door de Duitsers een fotografie- en filmverbod opgelegd. Men mag geen militaire objecten filmen en niet in treinen, bussen en trams een geladen camera in de hand hebben.   

Foto: oude filmcamera, fotograaf en jaartal onbekend; Bron: collectie Beeld en Geluid
foto

Foto: Tijdschrift 'Veerwerk', nr 1, 9de jaargang, januari 1940, N.V. Uitgeversmij 'Focus'. Bron: collectie Beeld en Geluid
foto

Amsterdam in kleuren

De collectie amateurfilms over de Tweede Wereldoorlog in het archief van Beeld en Geluid bevat vele bijzondere films. Een van de mooiste is gemaakt in 1940 vlak voor het uitbreken van de oorlog. Er is dan nog genoeg filmmateriaal voorhanden. De kleuren in deze film zijn in de loop van de jaren gaan lijken op een aquarel. De inwoners van Amsterdam weten nog niets van wat komen gaat. Mede dat maakt deze film tot een van de parels uit onze collectie.

Still: Amsterdam in kleuren, Piet Schendstok, 1940. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Amsterdam in kleuren
Fragment: Amsterdam in kleuren, Piet Schendstok, 1940. Bron: collectie Beeld en Geluid.
foto

Mobilisatie

Emile Brumsteede is een vooral na de oorlog bekend geworden amateurfilmer. Zijn eerste camera, een tweede hands Pathé Baby, koopt hij in 1934. Later koopt hij een Kodak dubbel-acht camera, die hij samen met zijn projector in de oorlog weer moet verkopen om voor een beetje eten te kunnen zorgen. Na de oorlog begint hij opnieuw en maakt een groot aantal speelfilms en experimentele films, zowel op 8mm, als 16mm formaat.  

Foto: Emile Brumsteede, fotograaf en jaartal onbekend. Bron: collectie Beeld en Geluid

Brumsteede maakte een film over de mobilisatie van de Nederlandse krijgsmacht in augustus 1939.

De soldaten die zijn opgeroepen hebben weinig omhanden.

De film volgt de verveling die eindigt op het moment dat de oorlog uitbreekt: 10 mei 1940.

Fragment: Mobilisatie, Emile Brumsteede, 1939. Bron: collectie Beeld en geluid.
afbeelding

Verveling

Op 28 augustus 1939 begint de algemene mobilisatie van het Nederlandse leger. De eerste tijd na de mobilisatie vervelen de soldaten zich. Brumsteede weet dit op camera vast te leggen en laat zien hoe zij de tijd doden, onder andere met een potje voetbal.

Still: Mobilisatie, Emile Brumsteede, 1939. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Fragment: Mobilisatie, Emile Brumsteede, 1939. Bron:collectie Beeld en Geluid.
foto

Oorlog

Maar al snel zullen ze actief tegen de Duitse bezetter moeten gaan vechten: op 10 mei 1940 valt Hitler Nederland binnen. Op 15 mei 1940 geeft Nederland zich over en volgt de bezetting die vijf jaar zal duren en waarvan we de bevrijding in 2020 voor de 75ste keer zullen vieren.  

Foto: Camera en cameratas 5-206, fotograaf en jaartal onbekend. Bron: amateurfilmplatform

In zijn film 'Mobilisatie' laat Brumsteede ook zien hoe erg Nederland in puin ligt.

Fragment: Mobilisatie, Emile Brumsteede, 1939. Bron: collectie Beeld en geluid.
foto

Familie Lakmaker

Na de capitulatie worden steeds meer het huis, het gezin en de gebeurtenissen die in het dagelijks leven een rol spelen gefilmd. Het was verboden om verwoestingen en militaire objecten te filmen. Een bijzonder voorbeeld van zo'n huiselijke sfeerfilm is een film uit 1942 over de joodse familie Lakmaker: we zien Nico en Miep Lakmaker in hun huis in Assendelft, waarbij de jodenster duidelijk op het colbert is te zien. In tegenstelling tot veel van hun familieleden overleven ze de Tweede Wereldoorlog.

Still: Familiefilm, 1942, Nico Lakmaker. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Fragment: Familiefilm, 1942, Nico Lakmaker. Bron: collectie Beeld en Geluid.
tekst

Huwelijksfeest

In 1943 filmt amateurfilmer Piet Schendstok een 12,5 jarig huwelijksfeest. De ramen zijn verduisterd in verband met de avondklok, maar het plezier van het feest is er niet minder om.

Still: 12,5 jarig huwelijksfeest, Piet Schendstok,1943. Bron: collectie Beeld en Geluid
Fragment: 12,5 jarig huwelijksfeest, Piet Schendstok,1943. Bron: collectie Beeld en Geluid
foto

Hongerwinter

De filmrollen worden naarmate de oorlog vordert schaarser. Toch weet de de Leidse filmer Emile Timan een korte gespeelde film te maken over de problemen van een huisvrouw in het dagelijks leven gedurende de hongerwinter. De titel is Droomkoningin en een scène uit de film verloopt als volgt:  

Still: Droomkoningin, Emile Timan, 1944. Bron:collectie Beeld en Geluid.

Een huisvrouw (Rie Elkerbout) stapt de kruidenierswinkel binnen en ziet diverse levensmiddelen:

Santé theesurrogaat, Victoria biscuits, zelfrijzend bakmeel, kaas.

De kruidenier (Joop de Wekker) achter toonbank schudt 'nee' met zijn hoofd ten teken dat deze levensmiddelen niet aanwezig zijn in zijn winkel.

fragment:'Droomkoningin', Emile Timan,1944; Bron:collectie Beeld en Geluid.
foto

Dolle Dinsdag

De familie Havik filmt de verwoestingen in Rotterdam ten tijde van Dolle Dinsdag in 1944: vanuit een rijdende auto gefilmd zien we gebombardeerde huizen en andere verwoestingen. Een bijzondere opname, ook omdat vanaf 20 november 1944 filmen in de buitenlucht per direct verboden wordt om te voorkomen dat voor de geallieerden werd gespioneerd.   

Still: Familiefilms familie Havik, 1944. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Fragment: Familiefilms familie Havik, 1944. Bron: collectie Beeld en Geluid.
FOTO

Bevrijding

Na vijf lange jaren komt er een einde aan de bezetting. Amateurfilmers halen hun bewaarde laatste filmrolletjes tevoorschijn en portretteren de vreugde van de bevolking en hun bevrijders. Filmer Dick Laan legt de bevrijding van Haarlem in zijn film: De dag der bevrijding.

Still: De dag der bevrijding, 8 mei 1945, Dick Laan. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Fragment: De dag der bevrijding, 8 mei 1945, Dick Laan. Bron: collectie Beeld en Geluid.
foto

De bevrijding in kleur

Zoals Piet Schendstok het begin van de oorlogsjaren filmt in kleur, heeft Cornelis Gerrit van Ingen zijn rolletje kleurenfilm bewaard en maakt hij een film over de bevrijdingsfeesten in Amsterdam van 26 tot en met 28 juni 1945.

Still: De bevrijdingsfeesten te Amsterdam, 28 juni 1945, Cornelis Gerrit van Ingen. Bron: collectie Beeld en Geluid.
Fragment: De bevrijdingsfeesten te Amsterdam, 28 juni 1945, Cornelis Gerrit van Ingen. Bron: collectie Beeld en Geluid.

De bewaard gebleven amateurfilms geven een bijzondere inkijk in de Nederlandse samenleving gedurende de oorlog. De films nemen een bijzondere plaats in in het archief van Beeld en Geluid en daarom vieren we hiermee graag 75 jaar bevrijding: vrij van oorlog én vrijheid in de media.
Meer bevrijding in amateurfilm zien? Bezoek ons themakanaal

Bekijk bronnenlijst

Gerelateerde verhalen

Bekijk alle verhalen